Góp vốn mở cửa hàng chung: chốt gì trước khi bỏ đồng nào
Mở cửa hàng chung với bạn thân, với anh em, với vợ chồng người quen — rất nhiều tiệm nhỏ bắt đầu như vậy. Góp vốn thì nhẹ hơn, có người chia việc, và làm chung với người mình tin thì yên tâm.
Nhưng đây cũng là kiểu hợp tác dễ đổ nhất, và khi đổ thì mất cả tiền lẫn quan hệ. Bài này nói về những gì nên chốt trước, khi mọi người còn đang vui.
Vì sao làm chung với người thân lại khó hơn
Nghe ngược đời, nhưng lý do rất rõ.
Ngại nói chuyện tiền bạc. Với người lạ thì bàn sòng phẳng là bình thường; với bạn thân thì hỏi kỹ quá sợ mất lòng. Thế là nhiều thứ bị bỏ qua ở giai đoạn đầu.
Không ai muốn viết ra giấy. Viết ra nghe như không tin nhau. Nhưng chính cái không viết ra mới là thứ sinh chuyện, vì một năm sau mỗi người nhớ một kiểu.
Quan hệ cũ đè lên vai trò mới. Anh em trong nhà khó nói thẳng với nhau ở vai chủ và người làm; bạn bè khó nhắc nhau về giờ giấc.
Mâu thuẫn không dừng ở cửa hàng. Cãi nhau chuyện tiền hàng rồi mang về bữa cơm gia đình — đây là cái giá mà hợp tác với người lạ không có.
Biết mấy điều này thì rõ một chuyện: làm chung với người thân cần thoả thuận rõ hơn chứ không phải ít hơn.
Bốn thứ phải chốt trước khi bỏ đồng nào
Bốn cái này quyết định phần lớn chuyện về sau.
Ai góp gì, và tính thế nào. Tiền thì dễ. Khó là khi một người góp tiền còn người kia góp công, góp mặt bằng, góp mối hàng. Phải quy đổi và ghi rõ — góp công thì công đó tính bao nhiêu một tháng, tính tới khi nào.
Ai quyết cái gì. Việc hằng ngày ai quyết, việc lớn thì bàn từ mức nào trở lên. Không có ngưỡng rõ thì hoặc là mọi thứ phải hỏi nhau, hoặc là có người tự quyết rồi người kia ấm ức.
Chia lời chia lỗ thế nào. Nhiều người chỉ bàn chia lời. Phần đáng bàn hơn là lỗ: nếu tháng này âm thì ai bù, bù bao nhiêu, bù tới mức nào thì dừng lại nói chuyện.
Lối ra. Đây là phần hay bị bỏ qua nhất và quan trọng nhất — xem mục riêng bên dưới.
Bốn thứ này ghi ra giấy, mỗi người giữ một bản. Không cần văn vẻ, chỉ cần rõ. Với số vốn đáng kể thì nên hỏi người có chuyên môn về hình thức pháp lý phù hợp và về giấy tờ cần có.
Lối ra: bàn lúc đang vui, không phải lúc đang giận
Ai cũng ngại nói chuyện chia tay lúc mới bắt đầu. Nhưng đây chính là điều khiến chuyện chia tay sau này không thành đổ vỡ.
Cần thoả thuận trước ba tình huống:
Một người muốn rút. Báo trước bao lâu, phần vốn của họ được tính thế nào và trả trong bao lâu. Người ở lại có quyền mua lại trước không.
Cả hai muốn dừng. Hàng tồn xử ra sao, nợ ai chịu, đồ đạc chia thế nào, ai giữ tên cửa hàng và trang bán hàng.
Có chuyện bất ngờ với một người. Ốm đau, chuyển đi xa, hoặc mất. Nghe nặng nề nhưng nếu không bàn thì gia đình họ và bạn sẽ phải bàn vào đúng lúc khó khăn nhất.
Nguyên tắc chung: cách tính phải rõ tới mức hai người đang giận nhau vẫn áp dụng được mà không phải tranh cãi thêm.
Tiền bạc hằng ngày: mấy quy tắc giữ cho êm
Phần lớn mâu thuẫn không đến từ chuyện lớn mà từ những khoản nhỏ lặp đi lặp lại.
Tách hẳn tiền cửa hàng khỏi tiền cá nhân. Tài khoản riêng, két riêng. Không lấy tiền quỹ chi việc nhà rồi bù sau — đây là thói quen phá hỏng sổ sách nhanh nhất.
Ghi chép ngay và ai cũng xem được. Một cuốn sổ hoặc một bảng tính chung. Không cần phức tạp, chỉ cần không có khoản nào chỉ một người biết.
Thoả thuận về việc lấy hàng dùng riêng. Người nhà lấy đồ về dùng là chuyện chắc chắn xảy ra. Ghi vào sổ theo giá vốn hay giá bán, hay miễn phí tới mức nào — chốt trước thì không ai khó xử.
Trả công cho người làm việc thật. Nếu một người đứng cửa hàng mỗi ngày còn người kia chỉ góp vốn, thì phần công đó phải được trả riêng trước khi chia lời. Không làm vậy thì người đứng cửa hàng sẽ mệt mỏi dần, và đây là nguyên nhân tan rã rất quen.
Xem sổ cùng nhau định kỳ. Mỗi tháng một lần, ngồi mười lăm phút. Vấn đề nhỏ phát hiện sớm thì còn nói được.
Chia việc: rõ vai chứ đừng làm chung mọi thứ
Hai người cùng làm mọi việc nghe có vẻ công bằng, nhưng thực tế thành ra không ai chịu trách nhiệm hẳn phần nào.
Cách thường hiệu quả hơn: mỗi người phụ trách hẳn vài mảng — một người lo hàng hoá và nhập hàng, một người lo bán và khách. Ai phụ trách mảng nào thì người đó quyết trong mảng đó, và cũng chịu trách nhiệm khi có chuyện.
Ghi ra ai làm gì, kể cả những việc lặt vặt như dọn dẹp, đăng bài, trả lời tin nhắn buổi tối. Mấy việc không tên này chiếm nhiều thời gian hơn người ta tưởng, và cũng là chỗ sinh tị nạnh.
Và thống nhất một chỗ trao đổi chung — một nhóm tin nhắn cho việc cửa hàng, tách khỏi chuyện riêng. Sau này cần nhớ lại điều gì thì tìm được.
Dấu hiệu nên ngồi lại sớm
Nhận ra sớm thì còn sửa được.
Một người bắt đầu không muốn xem sổ. Có khoản chi mà người kia không biết. Một người làm nhiều hơn hẳn và bắt đầu nhắc tới chuyện đó bằng giọng đùa. Khách hoặc nhân viên bắt đầu nhận ra hai người nói khác nhau.
Gặp mấy dấu hiệu này thì hẹn một buổi nói chuyện đàng hoàng — không phải lúc đang đứng bán, không phải qua tin nhắn. Nói về việc cụ thể và về cách sửa, thay vì về tính cách của nhau.
Và nếu sau vài lần mà vẫn không ổn, thì dùng tới phần lối ra đã thoả thuận từ đầu. Chia tay sớm và sòng phẳng vẫn giữ được quan hệ; kéo dài trong ấm ức thì thường mất cả hai.
Ba điều gọn lại
Một, làm chung với người thân cần thoả thuận rõ hơn chứ không phải ít hơn — vì mâu thuẫn ở đây không dừng lại ở cửa hàng.
Hai, chốt bốn thứ trước khi bỏ đồng nào: ai góp gì tính thế nào, ai quyết cái gì, chia lời chia lỗ ra sao, và lối ra.
Ba, người đứng cửa hàng mỗi ngày phải được trả công riêng trước khi chia lời — bỏ qua chỗ này là nguyên nhân tan rã rất quen.